Door Redaktie
Hoe Technologie Onze Vrijheid Uitholt
In een recent artikel op NieuwRechts waarschuwen filosoof Joris Bouwmeester en informaticus Michel Portier voor de manier waarop moderne technologie onze vrijheid en de ‘menselijke maat’ systematisch ondermijnt. Hun analyse werpt een kritisch licht op een ontwikkeling die we dagelijks meemaken, maar zelden stil bij staan: de verschuiving van menselijk naar machinaal gezag.
De Kern van het Betoog: Van Hulpmiddel naar Meester
Volgens Bouwmeester en Portier is technologie niet langer een neutraal hulpmiddel. De smartphone en algoritmen zijn sturende krachten geworden die menselijke autonomie overnemen. Hun stelling wordt ondersteund door recent wetenschappelijk onderzoek:
1. Verschuiving van Menselijk naar Machinaal Gezag
Bouwmeester stelt dat menselijk gezag steeds meer wordt vervangen door machinaal gezag. Algoritmen en kunstmatige intelligentie (AI) nemen beslissingen die voorheen door mensen werden genomen, wat het moeilijker maakt om controle terug te krijgen.
Dit wordt bevestigd door onderzoek van KPMG (2025), waaruit blijkt dat Nederlanders AI wel zien als handig hulpmiddel, maar dat autonomie van technologie duidelijke grenzen kent. De studie toont aan dat burgers bezorgd zijn over volledig geautomatiseerde besluitvorming zonder menselijke tussenkomst.
De Autoriteit Persoonsgegevens waarschuwt in haar rapport over uitsluitend geautomatiseerde besluitvorming: het nemen van besluiten met technologische middelen zonder menselijke tussenkomst brengt aanzienlijke risico’s met zich mee voor rechtsbescherming en autonomie.
2. De Smartphone als Structuur, Niet als Gadget
De smartphone wordt in het NieuwRechts-artikel niet gezien als een simpel apparaat, maar als een ‘structuur’ die gedrag dicteert. Het beïnvloedt alles: van sociale relaties en werk tot politieke voorkeuren.
Wetenschappelijk bewijs voor deze stelling komt uit meerdere hoeken:
- Dopamine en verslavingsmechanismen: Onderzoek gepubliceerd in PMC (2021) toont aan dat striatal dopamine-synthesecapaciteit correleert met smartphone-gebruik. Apps zijn specifiek ontworpen om dopamine vrij te maken door notificaties, badges en swipe-effecten.
- Impact op mentale gezondheid: Professor Jonathan Haidt van NYU heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar het effect van smartphones op de mentale gezondheid van jongeren. Zijn bevindingen tonen aan dat de toename in smartphone-gebruik bij jongeren correleert met een stijging in angst en depressie.
- Vroeg smartphone-gebruik: Recent onderzoek (2025) toont aan dat kinderen die voor hun 13e een smartphone krijgen slechtere mentale gezondheid hebben, met name een lager zelfbeeld bij meisjes.
Zoals National Geographic (2024) het verwoordt: “Je smartphone is als een ‘digitale injectienaald die de hele dag door dopamine afgeeft’.”
3. De Mens als Gebruikte: Surveillance Capitalism
Portier maakt een scherp onderscheid tussen premoderne techniek (die de mens bedient) en moderne digitale technologie (die de mens gebruikt). Wij zijn de brandstof voor algoritmen geworden, in plaats van dat wij de techniek beheersen.
Dit concept wordt wetenschappelijk onderbouwd door Shoshana Zuboff, Harvard-professor en auteur van het baanbrekende boek The Age of Surveillance Capitalism. Zuboff definieert surveillance capitalism als:
“Het eenzijdig claimen van menselijke ervaring als gratis grondstof voor vertaling naar gedragsdata, die vervolgens worden gebruikt voor voorspelling en verkoop.”
Zuboff’s onderzoek toont aan dat deze nieuwe economische orde democratie en individuele autonomie ondermijnt.
4. De Gevaarlijke Onzichtbaarheid
Het grootste gevaar schuilt volgens Bouwmeester en Portier in de alledaagsheid. Omdat technologie zo verweven is met ons leven, merken we niet dat onze grenzen steeds verder worden verschoven.
Het Praktijkvoorbeeld: De Toeslagenaffaire
Een schrijnend voorbeeld van het falen van algoritmen zonder menselijke maat is de Nederlandse Toeslagenaffaire. Amnesty International rapporteerde in 2021 dat het algoritme van de Belastingdienst een “black box-systeem” was dat leidde tot:
- Discriminatie: Dubbele nationaliteit werd als risicofactor gebruikt
- Geen transparantie: Niemand kon uitleggen waarom beslissingen werden genomen
- Geen menselijke tussenkomst: Families werden zonder nuance beschuldigd van fraude
- Geen foutmarge: Fouten konden niet worden rechtgezet
Dit toont perfect aan wat gebeurt wanneer de menselijke maat verdwijnt: een systeem waarin ‘nee’ onherroepelijk ‘nee’ is, zonder ruimte voor context, empathie of een tweede kans.
Verdieping: Wat is de ‘Menselijke Maat’?
De term “menselijke maat” wordt vaak gebruikt, maar wat betekent het precies? We kunnen het concept opdelen in drie dimensies:
1. Psychologische Maat: Begrijpelijkheid en Foutmarge
De menselijke maat betekent dat systemen moeten aansluiten bij hoe mensen denken en voelen.
Foutmarge en Vergeving
Mensen maken fouten. In een systeem met de menselijke maat is er ruimte voor nuance, een tweede kans of een uitzondering op de regel. Bij algoritmen is ‘nee’ vaak onherroepelijk ‘nee’ (denk aan de Toeslagenaffaire).
Transparantie
Een mens kan uitleggen waarom hij een besluit neemt. Een complex algoritme (Black Box AI) kan dat vaak niet. Onderzoek van TNO toont aan dat algoritmen in AI-systemen de neiging hebben menselijke vooroordelen over te nemen, zonder dat we kunnen achterhalen hoe ze tot hun conclusies komen.
2. Sociale Maat: Verbinding en Nabijheid
Technologie digitaliseert contact, maar de menselijke maat vraagt om fysieke nabijheid en empathie.
De Verdwijnende Menselijke Maat
Wanneer een loket wordt vervangen door een chatbot, verdwijnt de menselijke maat. Een menselijke ambtenaar kan zien dat iemand emotioneel is of de taal niet goed spreekt; een computer ziet alleen data-input.
Recent onderzoek bevestigt dit:
- 73% van de Nederlanders mist menselijk contact bij digitale klantenservices
- Hoewel ChatGPT empathischer lijkt dan mensen in testen, blijkt uit onderzoek dat mensen liever empathie van een mens ontvangen, zelfs als de AI-reactie technisch beter is.
Maatstaf voor Organisaties
De menselijke maat houdt in dat de schaal van een organisatie niet groter mag zijn dan wat een menselijk brein aan sociale relaties kan overzien.
3. Filosofische Maat: Autonomie en Vrijheid
De menselijke maat gaat over soevereiniteit en menselijke waardigheid.
Instrumenteel versus Existentieel
De menselijke maat is aanwezig als techniek een instrument blijft om menselijke doelen te bereiken. Zodra de techniek het doel op zich wordt (bijvoorbeeld: zoveel mogelijk schermtijd genereren), is de menselijke maat verloren.
De ‘Mens als Norm’: Protagoras
De Griekse filosoof Protagoras formuleerde al in de 5e eeuw v.Chr.:
“De mens is de maat van alle dingen.”
Dit betekent volgens de Humanistische Canon dat de wereld (en dus ook de techniek) ingericht moet zijn op het menselijk welzijn, en niet de mens op de efficiëntie van de machine.
Conclusie: De Imperfectie als Kern van Menselijkheid
In het artikel op NieuwRechts wordt de menselijke maat vooral gedefinieerd als controle en vrijheid. Deze verdieping leert ons dat het ook gaat over empathie, vergeving en begrijpelijkheid.
De paradox van perfectie: Waar de machine streeft naar 100% efficiëntie en logica, floreert de menselijke maat juist in de grijstinten en de menselijke imperfectie. Wanneer we die imperfectie wegfilteren met algoritmen, verliezen we een deel van onze menselijkheid.
Wat Kunnen We Doen?
De oplossing ligt volgens experts niet in het volledig afwijzen van technologie, maar in het bewaken van grenzen:
- Menselijke tussenkomst bij cruciale beslissingen (bron: KPMG)
- Transparantie in algoritmen (bron: TNO)
- Beperking van smartphone-gebruik bij jongeren (bron: Jonathan Haidt)
- Bewustwording van surveillance capitalism (bron: Shoshana Zuboff)
De vraag is niet óf we technologie gebruiken, maar of we toestaan dat technologie óns gebruikt.
Bronnen
- Bouwmeester, J. & Portier, M. (2026). De menselijke maat onder druk: Technologie beperkt onze vrijheid steeds meer. NieuwRechts. Link
- KPMG Nederland (2025). Nederlanders willen AI mét menselijke controle. Link
- Autoriteit Persoonsgegevens (2024). Toezicht op AI & Algoritmes. PDF
- Haidt, J. (2024). The Great Rewiring of Childhood. NYU. Link
- Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism. Harvard Business School. Link
- Amnesty International (2021). Xenophobic Machines: Dutch childcare benefit scandal. Link
- PMC (2021). Striatal dopamine synthesis capacity reflects smartphone social activity. Link
- TNO (2024). Eerlijke besluitvorming in het recht met AI. Link
Dit artikel is onderbouwd met wetenschappelijke bronnen en academisch onderzoek. Laatste update: januari 2026.