Door Redaktie
De Interbestuurlijke Datastrategie uitgelegd
Inleiding
In een tijd waarin data steeds belangrijker wordt voor het aanpakken van maatschappelijke vraagstukken, heeft de Nederlandse overheid een ambitieuze strategie ontwikkeld: de Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS). Deze strategie moet ervoor zorgen dat overheden verantwoord en effectief met data kunnen werken om complexe uitdagingen het hoofd te bieden.
Wat is IBDS?
De Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS) is databeleid voor de hele Nederlandse overheid dat interbestuurlijk tot stand is gekomen. De strategie werd op 18 november 2021 aan de Tweede Kamer aangeboden en vertegenwoordigt een belangrijke volgende stap in het databeleid van de overheid. Digitale Overheid
De IBDS is een gezamenlijk initiatief waarbij departementen, uitvoeringsorganisaties en koepels van gemeenten, provincies en waterschappen samenwerken. Het doel: de verantwoorde inzet van data voor maatschappelijke opgaven en het benutten van het volle potentieel van data bij het oplossen van complexe vraagstukken. Rijksoverheid
De strategie draagt bij aan de doelen van het programma Werk aan Uitvoering (WaU) en de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). NORA Online
Programma Realisatie IBDS
Om de ambities uit de strategie daadwerkelijk te realiseren, is in 2022 het programma Realisatie IBDS gestart. Dit meerjarige programma wordt uitgevoerd door ICTU onder verantwoordelijkheid van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Het programma wordt interbestuurlijk aangestuurd door het Overheidsbreed Beleidsoverleg Digitale Overheid (OBDO) en het Interbestuurlijk Data Overleg (IDO). VNG
Nut en Noodzaak van de IBDS
De noodzaak
Data is onmisbaar geworden voor de overheid om grote maatschappelijke vraagstukken aan te pakken, zoals:
- Het woningtekort
- De energietransitie
- Armoede en schuldenproblematiek
- Zorgvraagstukken
Bij deze complexe uitdagingen zijn databronnen vaak verspreid over meerdere organisaties en bestuurslagen. Bovendien stuit het gebruik van data op uitdagingen op het gebied van privacy, ethiek en techniek. Digitale Overheid
Het nut
De IBDS heeft als doel om:
- Verantwoord datagebruik te bevorderen: De strategie kijkt naar wat technisch kan, juridisch mag en maatschappelijk wenselijk is. Dit gebeurt via vier pijlers: wat mag, wat kan, wat helpt en wat inspireert. NORA Online
- Samenwerking te faciliteren: De IBDS brengt verschillende overheidspartijen bij elkaar om kennis en ervaring te delen. Dit is noodzakelijk omdat databronnen voor complexe vraagstukken nooit bij één partij zitten. VNG
- Het volle potentieel van data te benutten: De overheid streeft ernaar data op een ambitieuze manier in te zetten die vertrouwen wekt bij burgers en maatschappij. Digitale Overheid
De vier pijlers van de IBDS
Het programma Realisatie IBDS werkt vanuit vier pijlers met verschillende complementaire projecten:
- Wat mag: Juridische en ethische kaders voor datagebruik
- Wat kan: Technische mogelijkheden en beperkingen
- Wat helpt: Praktische ondersteuning en hulpmiddelen
- Wat inspireert: Voorbeelden en best practices
Belangrijke initiatieven binnen de IBDS
1. Adviesfunctie Verantwoord Datagebruik
Onafhankelijke experts, waaronder de Landsadvocaat, bieden advies over nieuwe datavraagstukken. Zij maken een grondige afweging tussen wat juridisch en ethisch mag en wenselijk is, en wat technisch kan met data. Overheidsorganisaties kunnen aankloppen bij deze adviesfunctie wanneer zij vastlopen op spanningsvelden. Digitale Overheid
2. Datadialogen
Omdat maatschappij en techniek steeds in beweging zijn, vraagt verantwoord datagebruik om een permanente dialoog. Er is een methodiek ontwikkeld voor het voeren van Datadialogen die gesprekken faciliteren over wat wel of niet wenselijk is met datagebruik door de overheid. Digitale Overheid
3. Datacatalogus
Het project Datacatalogus ontsluit het aanbod aan open en beschermde data, biedt overzicht en geeft inzicht in de technische services om de data te kunnen gebruiken. VNG
4. Kenniscentrum
Het programma faciliteert kennisdeling over verantwoord datagebruik in de praktijk via een kenniscentrum, inclusief een Kennisbank en de Toolbox verantwoord datagebruik. Digitale Overheid
Relatie tussen IBDS en het Federatief Datastelsel (FDS)
Ja, er bestaat een directe en zeer sterke relatie tussen IBDS en het Federatief Datastelsel (FDS). Het FDS is niet een losstaand concept, maar juist een centraal onderdeel en een van de belangrijkste speerpunten van het programma Realisatie IBDS.
Wat is het Federatief Datastelsel?
Het Federatief Datastelsel (FDS) is het publieke datastelsel van de Nederlandse overheid. Het ondersteunt organisaties met een wettelijke taak om op een veilige, transparante en verantwoorde manier data te delen, sectoroverstijgend en voor meervoudig gebruik. Realisatie IBDS
Het FDS is een doorontwikkeling van het huidige stelsel van basisregistraties en vormt een Nederlands vertrouwensraamwerk voor cross-sectorale datadeling tussen organisaties met wettelijke taken. Digitale Overheid
Kernprincipes van het FDS
Het FDS werkt volgens het principe “data bij de bron”. Dit betekent dat:
- Data bij de bron wordt bewaard
- Data daar kan worden bevraagd via API’s
- Een zorgvuldige omgang met beveiliging en privacy is gewaarborgd
- Data vindbaar, toegankelijk, interoperabel en herbruikbaar (FAIR) is
FDS als onderdeel van de IBDS
Het FDS valt onder de pijler “wat kan” van de IBDS en is een van de belangrijkste projecten binnen het programma. Het raamwerk bestaat uit:
- Afspraken en standaarden voor datadeling
- Stelselfuncties en voorzieningen die datadeling faciliteren
- Een afsprakenstelsel dat in oktober 2025 door het Interbestuurlijke Dataoverleg (IDO) is goedgekeurd
De IBDS streeft naar een toekomst waarin overheidsdata integraal en afgewogen wordt gebruikt. Het FDS is de concrete invulling daarvan: een infrastructuur die ervoor zorgt dat verschillende overheidsorganisaties op een gestandaardiseerde, veilige manier data kunnen delen zonder deze te hoeven centraliseren.
Praktijkgerichte aanpak
Wat de IBDS sterk maakt, is dat het programma werkt vanuit de praktijk. De strategie is niet bedacht vanuit de Haagse ivoren toren, maar de betrokken partijen delen kennis en ervaring. Het programma brengt over ketens heen partijen bij elkaar die samen werken aan concrete vraagstukken.
Het programma ondersteunt geselecteerde use cases voor het versnellen van oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken op gebieden zoals wonen, stikstof- en natuurmonitoring, en preventie van armoede en schulden. Digitale Overheid
Conclusie
De Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS) is een ambitieus programma dat de Nederlandse overheid helpt om verantwoord en effectief met data om te gaan. Door samenwerking tussen verschillende bestuurslagen en het ontwikkelen van concrete initiatieven zoals het Federatief Datastelsel, werkt de overheid aan een toekomst waarin data optimaal kan worden ingezet voor maatschappelijke vraagstukken.
Het FDS vormt daarbij het kloppend hart: een technische en bestuurlijke infrastructuur die ervoor zorgt dat data vindbaar, toegankelijk en herbruikbaar blijft, terwijl privacy en veiligheid gewaarborgd zijn.
Meer informatie
- Officiële IBDS-website – Digitale Overheid
- Realisatie IBDS Platform
- IBDS Strategie Document – Rijksoverheid
- Federatief Datastelsel uitgelegd