De Onzichtbare Ruggengraat van SDG 11 (Duurzame Steden)

Het Federatief Datastelsel

Inleiding: Waarom Informatievoorziening Essentieel is voor Duurzame Steden

informatievoorziening (IV) vormt de onzichtbare ruggengraat van vrijwel elke maatschappelijke ambitie. In de wereld van de overheid is het Federatief Datastelsel (FDS) inderdaad hét antwoord op de vraag hoe we die informatievoorziening toekomstbestendig inrichten – en dit is cruciaal voor het realiseren van SDG 11: Duurzame Steden en Gemeenschappen.

SDG 11 heeft als missie: “Steden en menselijke nederzettingen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam maken”. Tegen 2050 zal tweederde van de wereldbevolking in stedelijke gebieden wonen. Om deze snelle verstedelijking op te vangen, is een transformatie nodig in hoe we stedelijke ruimtes bouwen en beheren – en die transformatie begint met data.

1. Is het FDS Essentieel voor Goede Informatievoorziening?

Ja, absoluut. In het verleden bouwden overheden vaak “datapotten”: centrale databases waarin kopieën van gegevens werden opgeslagen. Dit leidde tot fouten, verouderde informatie en privacyrisico’s.

Het principe: Data bij de Bron

Het FDS is geen nieuw systeem, maar een afsprakenstelsel. Het zorgt ervoor dat data bij de bron blijft – bijvoorbeeld bij de gemeente, het Kadaster of de Basisregistratie Personen (BRP) – en alleen wordt opgehaald wanneer dat nodig is.

Waarom dit essentieel is:

• Samenhang: Maatschappelijke problemen zoals de stikstofcrisis, woningnood en energietransitie stoppen niet bij de grens van één afdeling of organisatie
• Eén overheid: Het FDS zorgt dat systemen dezelfde “taal” spreken via gestandaardiseerde API’s
• Kwaliteit: Door data bij de bron te houden, blijft informatie actueel en betrouwbaar

Volgens de Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS) is het FDS een doorontwikkeling van het huidige stelsel van basisregistraties. In oktober 2025 stemde het Interbestuurlijke Dataoverleg (IDO) in met de eerste versie van het Afsprakenstelsel FDS.

2. Is de VNG de Kartrekker?

De VNG (Vereniging van Nederlandse Gemeenten) vervult een cruciale voortrekkersrol, maar ze doen het niet alleen.

Gemeentelijk belang

Voor gemeenten is het FDS cruciaal omdat zij de uitvoerders zijn van de meeste wetten. Zonder goede data kunnen zij hun burgers niet proactief helpen. Denk aan:

• Schuldhulpverlening
• Zorgondersteuning
• Energietransitie (woningisolatie)

De VNG heeft in december 2023 een position paper gepubliceerd met randvoorwaarden om tot een krachtig datastelsel te komen.

Interbestuurlijke samenwerking

Het FDS is onderdeel van de Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS), die op 18 november 2021 aan de Tweede Kamer werd aangeboden. De VNG trekt hierin samen op met:

• Het Rijk (ministeries)
• De provincies (IPO)
• De waterschappen

De VNG is echter vaak de partij die het meest hamert op de praktische uitvoerbaarheid en de Common Ground-principes (modernisering van gemeentelijke ICT).

3. Is het FDS Essentieel om SDG 11 te Bereiken?

“alles staat of valt met de juiste informatievoorziening” is hier de kern. De Sustainable Development Goals van de VN zijn onhaalbaar zonder data-integratie.

Waarom FDS essentieel is voor SDG 11

Waarom het cruciaal is om te meten en te weten

Om te zien of we SDG-doelen halen, is er real-time data nodig uit verschillende bronnen Monitoring van CO₂-reductie in stedelijke gebieden.

Effectiviteit

Bij de energietransitie (SDG 7 & 11) moeten data over huizen, stroomnetten en inkomens gecombineerd worden De VNG’s DEGO-datavoorziening helpt gemeenten bij het maken van transitievisies warmte

Inclusiviteit

Goede IV voorkomt dat mensen tussen de wal en het schip vallen bij complexe regelingen SDG 10 (ongelijkheid verminderen) wordt ondersteund door proactieve dienstverlening.

Duurzaamheid

Integratie van data over mobiliteit, energie, afval en woningbouw Smart city-oplossingen voor verkeersstromen en energieverbruik

Concrete case: De Energie-Regisseur voor SDG 11

Stel je een stad voor die in 2030 een wijk volledig van het gas af wil hebben (een SDG 11-doelstelling). Dit vereist:

Via het FDS:

• Data van het Kadaster: Bouwjaar woningen
• Data van de netbeheerder: Capaciteit stroomnet
• Data van de gemeente: Geplande infrastructuurwerkzaamheden
• Data van de Belastingdienst: Inkomensgegevens (om isolatiesubsidies te richten)

Via Common Ground:

• Deze data wordt veilig en gestandaardiseerd ontsloten via API’s, zonder dat de gemeente kopieën hoeft aan te leggen

Resultaat:

• De gemeente kan gericht bewoners met lage inkomens ondersteunen via het Nationaal Isolatieprogramma
• In 2024 maakten 340 van de 342 Nederlandse gemeenten gebruik van dit programma

4. Common Ground en het FDS: Hoe Versterken ze Elkaar?

Het is goed om deze twee termen naast elkaar te zetten, want ze worden vaak in één adem genoemd, maar hebben een verschillende focus:

Common Ground: De Techniek

Common Ground is een initiatief van de VNG om de gemeentelijke informatievoorziening radicaal te moderniseren.

Kernprincipe: Scheiding van data en applicaties

• Vroeger: Elke applicatie had zijn eigen database met kopieën
• Nu: Data wordt bij de bron opgeslagen; applicaties halen data via API’s op

Technisch fundament:

• Gebruik van moderne architectuur zoals NLX voor veilig dataverkeer
• API-first strategie
• API-standaarden voor zaakgericht werken

Het FDS: Het Grotere Plaatje

Waar Common Ground zich primair richt op de gemeentelijke wereld, is het FDS een interbestuurlijk streven (Rijk, Provincies, Waterschappen én Gemeenten).

Federatief betekent:

• Geen centrale “super-database” van de overheid
• Gegevens blijven bij verschillende bronhouders (Kadaster, KvK, Belastingdienst, gemeenten)
• Een verzameling juridische, organisatorische en technische afspraken

De relatie: Wegbereider voor Landelijke Schaling

Common Ground is de praktische wegbereider voor het FDS:

• Standaardisatie: Common Ground ontwikkelt de API-standaarden die het FDS landelijk nodig heeft
• Data bij de bron: Het kernprincipe van Common Ground is exact wat het FDS landelijk wil bereiken
• Governance: De VNG gebruikt lessen uit Common Ground om binnen het FDS aan te geven wat wel/niet werkt

5. De Toekomst: Model Context Protocol (MCP) – De “Geest” in het Systeem?

Het Model Context Protocol (MCP), geïntroduceerd door Anthropic eind 2024, is een nieuwe standaard die AI-agents in staat stelt om met externe systemen te communiceren.

Verschil met huidige API’s

• API’s: “Pijpleidingen” voor computers – voorspelbaar en statisch
• MCP: “Universele adapter” voor AI-agents – contextbewust en dynamisch

Waarom MCP nog niet in FDS-plannen zit

1. Volwassenheid: Common Ground is rond 2016-2017 bedacht met REST-API’s als standaard. MCP is gloednieuw (eind 2024)
2. Fasering: De overheid is nu pas bezig met de basis van Generatieve AI
3. Complementair: MCP bouwt op API’s, het vervangt ze niet
4. Voorzichtigheid: Bij overheidsbeslissingen is rechtszekerheid cruciaal; AI-agents zijn nog niet altijd deterministisch

Potentiële toekomst: De Gemeente-AI voor SDG 11

Als het FDS het “lichaam” is (de data) en API’s de “zenuwen”, dan zou MCP de technologie kunnen zijn die een AI-systeem de “geest” geeft:

Voorbeeld: Proactieve Hittestress-bestrijding (SDG 11.7)

• Via FDS: Koppeling van satellietdata aan kadastrale data (eigendom)
• Via MCP: AI adviseert waar bomen de meeste impact hebben op gezondheid van kwetsbare ouderen
• Resultaat: Gerichte vergroening in woonwijken, conform SDG 11’s target voor veilige groene ruimtes

Conclusie: Van Data naar Duurzame Steden

Zonder een federatief stelsel blijft de overheid werken in silo’s. Als belanghebbende SDG 11 willen halen in 2030, is ee een informatievoorziening nodig die domeinoverstijgend werkt.

Het FDS is die “set afspraken” die het technisch en juridisch mogelijk maakt:

✅ Data bij de bron voorkomt fouten en privacyrisico’s
✅ Common Ground levert de technische architectuur
✅ IBDS biedt het interbestuurlijke governancemodel
✅ MCP kan in de toekomst AI-gedreven slimme steden mogelijk maken

Voor duurzame steden geldt: zonder de juiste informatievoorziening blijven ze blind, zonder handen en zonder brein.

Bronnen en Referenties

1. VNG – Federatief Datastelsel
2. Digitale Overheid – Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS)
3. Common Ground – VNG Realisatie
4. UN Sustainable Development Goal 11
5. VNG Position Paper FDS (PDF)
6. Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving (DEGO)
7. Anthropic – Model Context Protocol
8. Rijksoverheid – Nationaal Isolatieprogramma
9. Realisatie IBDS
10. Global Goals – SDG 11: Sustainable Cities and Communities

Wil je meer weten over hoe jouw gemeente het FDS kan inzetten voor SDG 11? Neem contact op met de VNG of sluit je aan bij de Realisatie IBDS community op Pleio.