Het Miljarden Gat in de Controle

Het systemisch probleem in de Nederlandse democratie. Sinds de grote decentralisatieoperaties in 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk geworden voor enorme geldstromen, maar de controlemechanismen zijn niet meegegroeid met deze verantwoordelijkheid.

De Cijfers: Een Financieel Ravijn

De omvang van de problematiek is stuitend:

Gemeentefinanciën in 2024-2025:

• Nederlandse gemeenten gaven in 2024 samen €80,9 miljard uit, een stijging van bijna 8% ten opzichte van 2023 Gemeente.nu
• Voor 2024 begroten gemeenten €74,7 miljard aan lasten (9,2% meer dan 2023) CBS
• Circa 60% van gemeentelijke inkomsten komt uit het Gemeentefonds van het Rijk Politieke Ambtsdragers

De Jeugdzorg-Crisis als Spiegelpunt:

De jeugdzorg illustreert het controlevacuüm perfect:

• Tekort 2023: €628 miljoen
• Tekort 2024: €828 miljoen (verwacht)
• Totale kostenexplosie: Sinds 2015 zijn de jeugdzorgkosten meer dan verdubbeld Sociaal Web
• In september 2025 moest het kabinet alsnog €728 miljoen vrijmaken na dreigement van een rechtszaak door gemeenten Gemeente.nu

Waarom de Algemene Rekenkamer Stopt bij de Gemeentegrens

De Algemene Rekenkamer; Hier ligt het eerste grote gat:

Het Controlevacuüm

Rijksniveau: De Algemene Rekenkamer controleert alleen rijksuitgaven. Zodra geld in het Gemeentefonds wordt gestort, stopt hun directe toezicht. De Rekenkamer waarschuwde hier al in 2013 voor in hun ‘Decentralisatiebrief’: “Wij vinden dat vooraf gewaarborgd moet zijn dat de publieke verantwoording en controle van de middelen die naar gemeenten gaan, goed is geregeld” Algemene Rekenkamer, 2013

Gemeentelijk niveau: Elke gemeente moet een eigen rekenkamer hebben. Echter:

• Het gemiddelde budget: slechts €1,30 per inwoner Raadsleden.nl
• Kleine gemeenten hebben nauwelijks personeel of expertise voor complexe onderzoeken naar gedecentraliseerde geldstromen
• Uit onderzoek blijkt dat gemeentelijke rekenkamers onvoldoende capaciteit hebben voor diepgaande analyses van bijvoorbeeld jeugdzorgbudgetten

Kernprobleem: Het Rijk zegt “wij hebben het geld gegeven”, de gemeente zegt “wij krijgen te weinig”. Niemand ziet het volledige plaatje.

De Verschraling van Lokale Journalistiek: De Verdwenen Waakhond

De Crisis in Cijfers

Waarom is er geen “belastingjournalistiek” die deze geldstromen volgt? De verschraling van regionale en lokale media is dramatisch:

Structurele Problemen:

1. Verdwenen lokalewatchers: Vroeger zat bij elke raadsvergadering een journalist van de plaatselijke krant. Door bezuinigingen en fusies zijn regionale redacties uitgekleed
2. Complexiteit: Geldstromen van Rijk naar gemeenten zijn extreem complex (denk aan ‘brede doeluitkeringen’). Om dit te ontrafelen heb je datajournalisten en financieel specialisten nodig
3. Focus op Den Haag: Landelijke media focussen op de Tweede Kamer, terwijl de daadwerkelijke uitvoering (en dus verspilling of efficiëntie) bij gemeenten ligt

Het rapport ‘De staat van de lokale nieuws- en informatievoorziening 2022’ bevestigt deze verschraling CVDM. Hoofdredacteuren waarschuwden in 2024 dat het “voortbestaan van nieuwsvoorziening in de regio steeds moeilijker wordt” NDP Nieuwsmedia.

Tegenbeweging: Follow the Money en Stimuleringsfonds

Er is wel beweging:

• Follow the Money (FTM): Platform voor onderzoeksjournalistiek met focus op financieel-economische onderwerpen FTM
• Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (SVDJ): Stimuleert kwaliteit, diversiteit en onafhankelijkheid van journalistiek, inclusief lokale projecten SVDJ
• Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (FBJP): Biedt subsidies tot €38.600 voor onderzoeksjournalistiek Fonds BJP

Maar deze initiatieven zijn druppels op een gloeiende plaat vergeleken met de verschraalde lokale berichtgeving.

Hoe AI Democratische Controle Kan Herstellen

Hier wordt het interessant: Artificiële Intelligentie biedt ongekende mogelijkheden om het controlegat te dichten dat menselijke journalisten en rekenkamers niet meer kunnen vullen.

AI-Toepassingen voor Gemeentelijke Transparantie

1. Geautomatiseerde Begrotingsanalyse

• AI kan gemeentebegrotingen en jaarrekeningen automatisch vergelijken met landelijke gemiddelden
• Machine learning detecteert afwijkende uitgavenpatronen en signaleert potentiële problemen
• Voorbeeld: Een AI-tool die signaleert wanneer jeugdzorgkosten 20% boven regionaal gemiddelde zitten

2. Natural Language Processing (NLP) voor Documenten

• AI kan duizenden pagina’s raadsnotulen, begrotingen en rapporten doorzoeken op specifieke thema’s
• Automatische extractie van kerngegevens uit gemeentelijke jaarverslagen
• Toepassing: Burger zoekt naar “hoe wordt mijn belastinggeld aan jeugdzorg besteed” → AI geeft direct antwoord met bronvermelding

3. Voorspellende Analyses

• AI kan financiële tekorten voorspellen voordat ze ontstaan
• Patronen in uitgavengroei kunnen vroegtijdig worden gesignaleerd
• Praktijk: KPMG onderzoek (2024) toont dat AI binnen de publieke sector steeds meer wordt ingezet voor data-analyse KPMG

4. Datajournalistiek op Steroïden

• AI helpt journalisten om complexe financiële relaties bloot te leggen
• Automatische visualisatie van geldstromen tussen Rijk, provincies en gemeenten
• Potentieel: Tools zoals die van JUYST laten zien hoe AI-gedreven controle- en data-analysetools gemeenten kunnen helpen JUYST

5. Burgerjournalistiek Versterken

• AI-chatbots die burgers helpen hun gemeentelijke jaarrekening te begrijpen
• Automatische “vertaling” van ambtelijk jargon naar begrijpelijke taal
• Platform waar burgers vragen kunnen stellen en AI antwoorden geeft op basis van openbare data

Reële AI-Ontwikkelingen

De VNG publiceerde in februari 2025 een trendanalyse over AI bij gemeenten, waaruit blijkt dat gemeenten met 34 AI-toepassingen koplopers zijn binnen de overheid Gemeente.nu. TNO-onderzoek laat zien dat AI vooral wordt ingezet voor bedrijfsvoering, maar financiële controle en transparantie blijven onderbenut.

Conclusie: Van Probleem naar Oplossing

We hebben de taken gedecentraliseerd, maar de journalistiek is in Den Haag blijven zitten. Het controlevacuüm tussen de Algemene Rekenkamer en ondergefinancierde gemeentelijke rekenkamers, gecombineerd met de verschraling van lokale journalistiek, heeft geleid tot een systemisch democratisch tekort.

AI kan de oplossing zijn – niet als vervanging van menselijke journalisten en controleurs, maar als force multiplier die hen de tools geeft om miljarden euro’s aan gemeentelijke uitgaven weer zichtbaar en controleerbaar te maken.

Volgende Stappen

Wil je weten hoe je zelf de jaarrekening van jouw gemeente kunt inzien? Kijk op:

• Gemeentelijke website → Rubriek ‘Financiën’ of ‘Begroting en Verantwoording’
• Waarstaatjegemeente.nl → CBS-data per gemeente
• Lokale rekenkamer → Jaarlijkse onderzoeksrapporten

Bronnen:
Alle vermelde bronnen zijn gelinkt in de tekst. Voor volledige transparantie zijn alle URL’s toegankelijk en geverifieerd op 22 januari 2026.