Digitale Soevereiniteit onder Druk

Inleiding: Van Efficiëntie naar Existentiële Dreiging

De recente berichtgeving van de NOS over de Amerikaanse cloudafhankelijkheid markeert een kantelpunt in het Nederlandse digitaliseringsbeleid. Wat jarenlang werd beschouwd als een technische kwestie van efficiëntie en kostenoptimalisatie, is in rap tempo geëscaleerd tot een vraagstuk van nationale veiligheid. Deze verschuiving heeft directe gevolgen voor twee centrale pijlers van het Nederlandse datalandschap: het Federatieve Datastelsel (FDS) en de Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS).

Uit recent onderzoek van de NOS blijkt dat maar liefst 67% van de 16.500 belangrijkste Nederlandse domeinnamen—waaronder overheden, zorginstellingen en vitale bedrijven—afhankelijk is van Amerikaanse clouddiensten zoals Microsoft Azure, Amazon Web Services (AWS) en Google Cloud. NOS Deze afhankelijkheid creëert een geopolitiek kwetsbaarheid die volgens experts en politici urgent moet worden aangepakt.

De Oorspronkelijke Ambities: FDS en IBDS als Moderniseringsagenda

Het Federatieve Datastelsel (FDS)

Het FDS werd geïntroduceerd als het publieke datastelsel van de Nederlandse overheid, bedoeld om organisaties met een wettelijke taak te ondersteunen bij het veilig, transparant en verantwoord delen van data. Het is een doorontwikkeling van het Stelsel van basisregistraties dat al zo’n 20 jaar bestaat. Realisatie IBDS

In december 2024 werden de eerste afspraken van het FDS-afsprakenstelsel vastgesteld, met als doel vanaf 2025 uit te groeien tot een uniform data-ecosysteem voor interbestuurlijk datagebruik. Computable Geo-basisregistraties worden hierin opgenomen, en de focus verschuift naar concrete realisatie.

De Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS)

De IBDS, in november 2021 vastgesteld, vertegenwoordigt de ambities van de Nederlandse overheid op het gebied van data. Het is databeleid voor de hele overheid dat interbestuurlijk tot stand kwam, gericht op het effectief en gezamenlijk gebruik van data bij het aanpakken van maatschappelijke opgaven zoals woningtekort, energietransitie en zorg. Digitale Overheid

De IBDS-strategie werd opgesteld in een tijd waarin cloudtechnologie vooral werd gezien als een enabler voor innovatie, zonder uitgebreide afweging van geopolitieke risico’s.

De Katalysatoren: Waarom Nu?

1. Het ICC-Incident: Technologie als Wapen

In mei 2025 schokte een incident de Europese politieke wereld: Microsoft blokkeerde de e-mailtoegang van Karim Khan, de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag, nadat de Amerikaanse regering sancties had opgelegd aan ICC-functionarissen. NL Times

Dit incident was geen theoretische dreiging meer—het was praktisch bewijs dat Amerikaanse techbedrijven op politieke druk vanuit Washington kunnen handelen, zelfs tegen internationale instellingen die op Nederlands grondgebied opereren. Het ICC kondigde vervolgens aan Microsoft Office te vervangen door Europese open-source alternatieven. The Register

2. De Cloud Act en Juridische Onzekerheid

De Clarifying Lawful Overseas Use of Data (CLOUD) Act, in 2018 door President Trump ondertekend, geeft Amerikaanse autoriteiten het recht om toegang te eisen tot data die door Amerikaanse bedrijven wordt opgeslagen, ongeacht waar ter wereld die data zich fysiek bevindt. EFF

Deze wetgeving creëert een juridisch conflict met Europese privacywetgeving zoals de AVG, en maakt duidelijk dat technologische infrastructuur en geopolitiek niet gescheiden kunnen worden.

3. Rapport Algemene Rekenkamer: “Donkere Wolken Pakken Samen”

In januari 2025 publiceerde de Algemene Rekenkamer het rapport “Het Rijk in de cloud: Donkere wolken pakken samen”, waarin wordt geconcludeerd dat het Rijk maar beperkt zicht heeft op clouddiensten en zonder afwegingen de cloud in is gegaan. Algemene Rekenkamer

Het rapport constateert dat:

• Er geen overzicht bestaat van welke clouddiensten worden gebruikt
• Risicoanalyses ontbreken bij kritieke systemen
• De afhankelijkheid van Amerikaanse leveranciers systematisch is onderschat

Dit rapport versterkte de politieke urgentie om het cloudbeleid fundamenteel te herzien.

Politieke Druk: Van Doel naar Instrument

GroenLinks-PvdA en NSC: De Initiatiefnemers

In juni 2024 presenteerden GroenLinks-PvdA en NSC de initiatiefnota “Wolken aan de horizon”, waarin zij pleiten voor een Nederlandse overheidscloud om de afhankelijkheid van Microsoft en andere Amerikaanse techgiganten te doorbreken. GroenLinks-PvdA

Hun voorstel omvat:

• Aanstelling van een onafhankelijke Cloudcommissaris Rijk
• Investering in Europese cloudalternatieven
• Een streefcijfer dat in 2029 minimaal 30% van de overheidscloud Europees moet zijn

In juni 2025 nam de Tweede Kamer moties aan die deze richting bevestigen. Binnenlands Bestuur

Herziening Rijksbreed Cloudbeleid

In oktober 2024 kondigde staatssecretaris Van Marum aan dat het Rijksbreed cloudbeleid wordt herzien wegens zorgen over Amerikaanse leveranciers. Het doel is het vernieuwde beleid in de eerste helft van 2025 vast te stellen. Computable

Deze herziening heeft directe impact op de uitvoering van FDS en IBDS, omdat beide strategieën vertrekken vanuit cloudgebaseerde data-uitwisseling.

Gevolgen voor FDS en IBDS: Van “Hoe Delen?” naar “Hoe Beheersen?”

Paradigmaverschuiving in de Vraagstelling

De oorspronkelijke vraag van FDS en IBDS was: “Hoe kunnen we data slim, veilig en interbestuurlijk delen?”

Deze vraag is nu fundamenteel verschoven naar: “Hoe kunnen we data delen zonder dat een buitenlandse mogendheid de controle heeft over de infrastructuur?”

Concrete Herzieningen

1. Infrastructuurkeuzes Heroverwegen

Het FDS, dat vanaf 2025 in de realisatiefase zit met een programmaplan tot 2031, moet nu infrastructuurkeuzes heroverwegen. Forum Standaardisatie Dit betekent:

• Verplichte risicoanalyses voor cloud-infrastructuur
• Multi-cloud strategieën om vendor lock-in te vermijden
• Europese cloudopties moeten standaard worden overwogen

2. Budgettaire Consequenties

De herziening brengt exorbitante kosten met zich mee. Een volledige migratie naar Europese of soevereine clouds wordt geschat op miljarden euro’s aan investeringen en migratiekosten. Deze kosten moeten worden gerechtvaardigd tegenover de Tweede Kamer, wat de ICC-case en geopolitieke spanningen tot krachtige argumenten maakt.

3. Tijdlijnen onder Druk

De oorspronkelijke IBDS-realisatie liep tot 2029, maar politieke druk dwingt tot versnelling. De evaluatie van de IBDS, gepubliceerd in januari 2026, benadrukt dat doeltreffendheid en doelmatigheid kritisch moeten worden heroverwogen in het licht van soevereiniteitseisen. Rijksoverheid

De Rol van Palantir: De “Stille Derde”

Opvallend is dat in het publieke debat over cloudafhankelijkheid één speler relatief onderbelicht blijft: Palantir Technologies. De Nederlandse politie en Defensie blijken al sinds 2012 respectievelijk 2011 in het geheim gebruik te maken van Palantir’s analysesoftware. Volkskrant via NU.nl

Cloud-agnostisch, maar niet soeverein

Palantir profileert zich als “cloud-agnostic”, wat betekent dat hun software bovenop verschillende cloudinfrastructuren kan draaien (AWS, Azure, Google Cloud, Oracle). Palantir Partnerships

Echter, deze “agnosticiteit” lost het soevereiniteitsprobleem niet op:

• De data draait in de praktijk vaak op Amerikaanse servers
• Palantir zelf is een Amerikaans bedrijf onderworpen aan de Cloud Act
• De analytische laag kan toegang hebben tot gevoelige data, zelfs als de onderliggende infrastructuur Europees is

Waarom Palantir Buiten het NOS-Debat Blijft

Het NOS-debat richt zich primair op de infrastructuurlaag (Microsoft, AWS, Google), niet op de applicatielaag (Palantir). De politieke vrees is dat “de kraan wordt dichtgedraaid”—dat toegang tot basale clouddiensten wordt geblokkeerd. Palantir opereert een laag hoger, als data-analyseplatform, wat een ander type risico vertegenwoordigt: niet het blokkeren van toegang, maar het potentieel inzien of opeisen van analyseresultaten.

Het Politieke Doel van de Berichtgeving

De NOS-berichtgeving en onderzoeken zoals die van Bert Hubert (maker van PowerDNS) Bert Hubert dienen drie duidelijke politieke doelen:

1. Bewustwording Creëren

Door concrete cijfers te presenteren (67% afhankelijkheid, 98% gemeenten op Microsoft) wordt de “blinde vlek” van decennialang beleid blootgelegd. Dit creëert maatschappelijke en politieke urgentie.

2. Druk op het Kabinet

De berichtgeving dwingt het kabinet tot actie. De herziening van het Rijksbreed cloudbeleid en de moties van GroenLinks-PvdA/NSC zijn directe gevolgen van deze druk.

3. Legitimering van Investeringen

Door cloudafhankelijkheid te framen als existentiële dreiging, worden miljarden-investeringen in soevereine alternatieven gelegitimeerd. Het FDS en IBDS worden hiermee getransformeerd van efficiëntieprojecten naar nationale veiligheidsprojecten.

Conclusie: Een Nieuwe Fase voor FDS en IBDS

Het Federatieve Datastelsel en de Interbestuurlijke Datastrategie bevinden zich op een kruispunt. Oorspronkelijk ontworpen als moderniseringsagenda’s voor efficiënter datagebruik, worden zij nu gedwongen te heroriënteren rondom digitale soevereiniteit en strategische autonomie.

De vraag is niet langer of Nederland moet investeren in soevereine oplossingen, maar hoe snel en hoe ingrijpend deze transitie moet zijn. Met de geopolitieke ontwikkelingen rondom Trump, de Cloud Act en het ICC-incident, is de urgentie onomstotelijk aangetoond.

Voor beleidsmakers betekent dit:

• FDS-realisatie moet infrastructuurkeuzes herijken met soevereiniteit als harde eis
• IBDS-ambities moeten worden aangepast aan een multi-cloud, soevereine architectuur
• Budgetten moeten fundamenteel worden herzien om langjarige migratietrajecten te financieren

De komende jaren zullen bepalen of Nederland erin slaagt om van een passieve cloudconsument naar een actieve data-soeverein te transformeren. Het ICC-incident heeft aangetoond dat dit niet alleen een technisch, maar vooral een politiek en geopolitiek vraagstuk is.

Bronnen

• NOS (2026). Nederland hangt aan Amerikaans tech-infuus
• NOS (2026). Nederlandse cloud ‘binnen handbereik’
• Algemene Rekenkamer (2025). Het Rijk in de cloud
• Digitale Overheid. Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS)
• Realisatie IBDS. Wat is het Federatief Datastelsel?
• GroenLinks-PvdA (2024). Initiatiefnota Nederlandse cloud
• NL Times (2025). Microsoft’s ICC email block triggers Dutch concerns
• Computable (2024). Overheden beloven toepassing Federatief Datastelsel
• Rijksoverheid (2026). Beleidsevaluatie IBDS