AI in de Uitgeverijsector

In de afgelopen jaren is het gebruik van AI binnen de uitgeefsector explosief gestegen. Hoewel de term AGI (Artificial General Intelligence — kunstmatige intelligentie die elk menselijk intellectueel vermogen kan evenaren) technisch gezien nog niet bestaat, maken vrijwel alle moderne uitgevers inmiddels gebruik van de voorloper daarvan: Generatieve AI (zoals ChatGPT, Claude en Gemini). Deze technologie transformeert op ingrijpende wijze hoe boeken worden gemaakt, gemarket en gedistribueerd.

Adoptiecijfers in de sector: Een verdeelde industrie

Recente onderzoeken tonen aan dat de boekenwereld verdeeld is over AI-adoptie. Volgens een uitgebreide survey van de Book Industry Study Group (BISG) uit september 2025, waaraan 559 professionals uit Noord-Amerika deelnamen, blijkt:

Huidige gebruikscijfers:

• 48% van de organisaties in de uitgeefsector gebruikt AI inmiddels officieel in hun werkprocessen
• 46% van de individuele professionals gebruikt AI-tools voor dagelijkse taken, variërend van administratie tot creatieve ondersteuning
• Slechts 21% van de uitgevers geeft aan geen plannen te hebben om hun AI-gebruik in het komende jaar uit te breiden

Zorgen en weerstand:

Ondanks deze relatief hoge adoptiecijfers is er ook massale bezorgdheid. Een overweldigende 98% van de respondenten rapporteert zorgen over AI-implementatie, met name over: Zorgpunt Percentage professionals Inadequate controle rondom auteursrechtelijk materiaal 86% “Hallucinaties” (feitelijke onjuistheden) 84% AI-boeken die de markt overspoelen 81% Onnauwkeurige, valse of bevooroordeelde trainingsdata 79%

Opvallend is dat 31% van de professionals zich ethisch verzet tegen AI-gebruik, terwijl 33% simpelweg geen interesse heeft om AI voor werkondersteuning te gebruiken.

Waarvoor wordt AI gebruikt?

De focus is in korte tijd verschoven van “experimenteren” naar “operationele efficiëntie”. De belangrijkste toepassingen zijn: Toepassing Percentage gebruikers Beschrijving Data-analyse 21% Voorspellen van verkooptrends en leesgedrag Marketing & Advertenties 19% Schrijven van social media posts en advertentieteksten Metadata & SEO 15% Optimaliseren van titels en trefwoorden voor webshops Administratie 12% Automatiseren van contractbeheer en planningen Redactioneel werk Variabel Grammaticacontrole, vertalingen, tekstbewerking

Grote uitgevers en hun concrete AI-toepassingen

1. Penguin Random House: BookBoost voor geautomatiseerde advertenties

Penguin Random House (PRH) heeft een eigen AI-platform ontwikkeld genaamd BookBoost, een propriëtair systeem dat first-party data, automatisering, machine learning en AI combineert om Facebook- en Instagram-advertenties volledig te automatiseren.

Volgens een rapport van Bertelsmann uit mei 2024 helpt BookBoost bij het “creëren, uitvoeren en testen van advertentiecampagnes op schaal, met focus op het stimuleren van extra verkoop en marketingefficiëntie.” De eerste resultaten zijn veelbelovend, met prestatie-indicatoren die gelijk zijn aan of boven benchmarks, en sterke prestaties in het doorverwijzen van advertentie-clickers naar retailers.

Paradoxaal genoeg heeft PRH tegelijkertijd in oktober 2024 ook maatregelen genomen om AI-training op hun boeken te blokkeren, door expliciete verboden toe te voegen aan de copyright-pagina’s van hun boeken.

2. HarperCollins: AI-licentiedeals met Big Tech

HarperCollins werd in november 2024 de eerste Big Five-uitgever die een AI-licentiedeal afsloot, waarbij ze non-fictie titels beschikbaar stellen om AI-modellen mee te trainen — mits auteurs hier toestemming voor geven. Deze deal met Microsoft roept veel vragen op bij auteurs en agenten over de waarde en ethiek van dergelijke overeenkomsten.

3. Veen Bosch & Keuning (Nederland): AI-vertalingen

De grootste Nederlandse uitgever, Veen Bosch & Keuning (VBK), eigendom van Simon & Schuster, kondigde in november 2024 aan AI te gebruiken voor het vertalen van boeken van Nederlands naar Engels. Dit betreft een beperkt aantal commerciële fictie-titels. De aankondiging stuitte op heftig verzet van professionele vertalers, die waarschuwen dat “cultuur niet kan worden geautomatiseerd zonder schade toe te brengen aan literatuur en wereldcultuur.”

4. Academische uitgevers: Wiley, Springer Nature, Elsevier

De grote academische uitgevers zijn voorlopers in AI-adoptie:

• Wiley heeft in mei 2025 een samenwerking met Amazon Web Services (AWS) aangekondigd om wetenschappelijke content te integreren met AI-systemen
• Springer Nature en Elsevier hebben uitgebreide AI-beleidsrichtlijnen ontwikkeld voor auteurs en peer reviewers, waarbij transparantie over AI-gebruik verplicht is
• In maart 2025 berichtte Inside Higher Ed dat de $19 miljard academische uitgeverijindustrie AI-tools adopteert om onderzoeksintegriteit te verbeteren en productie te versnellen

5. Journalistiek: The Washington Post, Associated Press, Reuters, Bloomberg

Ook in de nieuwsmedia is AI-adoptie wijdverspreid:

• The Washington Post gebruikt het AI-systeem Heliograf al sinds 2017 om automatisch nieuwsartikelen te genereren voor sportuitslagen en verkiezingsresultaten. In één jaar schreef Heliograf meer dan 850 artikelen
• Associated Press (AP) gebruikt AI sinds 2014 om bedrijfsresultaten te automatiseren, waarbij informatie uit persberichten, analisterapporten en aandelenkoersen wordt gesynthetiseerd
• Bloomberg draait honderden software-bots die dagelijks financiële verhalen creëren
• Reuters zet AI-systemen in voor real-time nieuws en data-analyse

Nederlandse uitgevers en AI-ethiek

Nederlandse uitgevers experimenteren actief met AI, maar zijn ook betrokken bij ethische initiatieven:

• Nederlandse nieuwsuitgevers hebben in juli 2025 gepartnerd met onderzoeksinstituut TNO om GPT-NL te ontwikkelen, een eigen Nederlands AI-taalmodel getraind op legaal verkregen Nederlandse data
• Nederlandse uitgeverij Maven ontwikkelde in maart 2024 interactieve AI-boeken waarmee lezers kunnen communiceren via berichten
• De Nederlandse overheid publiceerde in januari 2024 een brede visie op generatieve AI, waarin kansen en risico’s worden beschreven

Kanttekeningen en zorgen

Ondanks de snelle groei is er ook veel weerstand. De belangrijkste zorgen zijn:

1. Gebrek aan beleid

Volgens het BISG-onderzoek heeft minder dan 30% van de organisaties officiële AI-beleidsrichtlijnen. Slechts 27% gebruikt gesloten of enterprise-modellen voor gegevensbescherming.

2. Auteursrecht en compensatie

In juni 2025 publiceerden meer dan 70 auteurs een open brief waarin ze uitgevers oproepen om geen boeken uit te geven die met AI zijn geschreven en geen deals te sluiten die auteurs uitsluiten van eerlijke compensatie.

3. Kwaliteitsverlies

De angst bestaat dat AI-content de markt overspoelt met “generieke” boeken zonder menselijke diepgang. Verschillende uitgeverijen zoals Simon & Schuster hebben expliciet in hun inzendingsvoorwaarden verboden dat manuscripten met AI-tools worden gemaakt.

4. Baanverlies

Professionele vertalers, redacteuren en schrijvers vrezen voor hun banen. De Nederlandse vertaalersorganisatie reageerde fel op de VBK-plannen met de boodschap: “Vertalers kunnen niet worden vervangen door kunstmatige intelligentie.”

Toekomstperspectief

De wereldwijde AI-in-publishing markt, gewaardeerd op $2,8 miljard in 2023, wordt naar verwachting $41,2 miljard in 2033, een groei van 30,8% per jaar, volgens ePublishing.

Deze explosieve groei laat zien dat AI blijvend onderdeel wordt van de uitgeefsector. De grote vraag blijft: hoe kunnen uitgevers deze technologie ethisch en verantwoord inzetten terwijl ze de belangen van auteurs, vertalers en andere creatieven beschermen?

Bronnen

1. Book Industry Study Group (BISG) – AI Survey Results 2025
2. Publishers Weekly – Book Industry Divided Over AI Adoption
3. Bertelsmann – State of Play: Generative AI Report
4. Publishers Lunch – PRH’s BookBoost
5. The Guardian – Dutch Publisher AI Translations
6. IBM – AI in Journalism
7. Inside Higher Ed – Publishers Embrace AI as Research Integrity Tool
8. Literary Hub – Against AI: Open Letter from Writers