Kan een inwoner van bijvoorbeeld Den Bosch dit makkelijk inzien?

Ja, er bestaat inderdaad een structuur voor algoritmepublicatie in Nederland, maar de praktijk laat zien dat de transparantie nog flink te wensen overlaat. Een inwoner van bijvoorbeeld Den Bosch kan in theorie inzicht krijgen, maar het aanbod is momenteel zeer beperkt.

De Structuur: Hoe het Systeem Werkt

1. De Toezichthouder: Autoriteit Persoonsgegevens (AP)

De Autoriteit Persoonsgegevens vervult sinds 2023 de rol van coördinerend toezichthouder op algoritmes en AI die risico’s meebrengen voor fundamentele waarden en grondrechten.

Wat doet de AP?

• Toetst of algoritmes voldoen aan de wet (AVG, AI-verordening)
• Controleert risico’s op discriminatie en gebrek aan transparantie
• Beoordeelt de impact op grondrechten
• Ontving vanaf 2023 jaarlijks budget dat opliep van €1 miljoen naar structureel €3,6 miljoen in 2026

Belangrijk: De AP functioneert niet als een keuringsinstantie die elk algoritme vooraf goedkeurt (zoals APK voor auto’s), maar houdt achteraf toezicht en kan ingrijpen bij misstanden.

2. Het Centrale Register: Algoritmeregister.overheid.nl

Het Nationaal Algoritmeregister is hét centrale publicatiepunt waar overheden hun algoritmes kunnen registreren. Dit register is voor iedereen toegankelijk en doorzoekbaar.

Wat staat er in het register?
Per algoritme wordt beschreven:

• Doel: Waarvoor wordt het algoritme gebruikt?
• Werking: Op basis van welke databronnen en rekenregels?
• Menselijke tussenkomst: Neemt een ambtenaar altijd de einduitspraak?
• Juridische grondslag: Op welke wet is het gebruik gebaseerd?
• Impact: Welke gevolgen heeft het voor burgers?

3. Het Toetsingsinstrument: IAMA

Het Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA) is een instrument ontwikkeld door de Universiteit Utrecht. Dit verplicht organisaties om kritisch na te denken over:

• Noodzakelijkheid van het algoritme
• Ethische overwegingen
• Risico’s voor discriminatie
• Impact op grondrechten

Status: Voor hoog-risico AI-systemen wordt IAMA verplicht, maar momenteel heeft slechts 5% van de geregistreerde algoritmes een grondrechtenbeoordeling ondergaan.

De Praktijk: Hoe Staat Nederland Ervoor?

Actuele Cijfers (januari 2026)

Volgens het dashboard van het Algoritmeregister: Categorie Aantal Aangesloten organisaties 503 Gepubliceerde algoritmes 1.316 Gemeenten aangesloten 342 (van de 342 Nederlandse gemeenten) Hoog-risico AI-systemen 36 Impactvolle algoritmes 618 Overige algoritmes 663

Waarschuwing van de Autoriteit Persoonsgegevens

In juli 2025 publiceerde de AP een kritisch rapport met verontrustende conclusies:

❌ Meer dan de helft van de gemeenten heeft nog geen enkel algoritme geregistreerd
❌ Van de zelfstandige bestuursorganen heeft meer dan driekwart niets geregistreerd
❌ Bij bijna alle geregistreerde algoritmes ontbreekt een grondrechtenbeoordeling
❌ Slechts 2% van de impactvolle overheidsalgoritmes is transparant gemaakt

De AP roept daarom op tot wettelijke verplichtstelling van algoritmeregistratie voor overheidsorganisaties.

Specifiek: Gemeente ‘s-Hertogenbosch (Den Bosch)

Een inwoner van Den Bosch die wil weten welke algoritmes zijn gemeente gebruikt, kan terecht op:
https://algoritmes.overheid.nl/nl/organisatie/gm0796/gemeente-s-hertogenbosch

Wat vindt een Bosschenaar daar?

Op dit moment (januari 2026) staat er slechts 1 algoritme gepubliceerd:

“Geautomatiseerde documentcheck en gezichtsvergelijker”

• Doel: Voorkomen van look-alike-fraude bij inschrijving in de BRP en aanvraag van identiteitsbewijzen
• Voor wie: Personen ouder dan 18 jaar
• Leverancier: Rijksdienst voor Identiteitsgegevens (RvIG)
• Laatst gewijzigd: 2 februari 2024

Is Dit Voldoende Transparant?

Nee. Het is hoogst onwaarschijnlijk dat de gemeente Den Bosch slechts één algoritme gebruikt. Veel gemeenten zetten algoritmes in voor:

• Fraudedetectie bij bijstandsuitkeringen
• Risicoprofilering voor schuldhulpverlening
• Handhaving (parkeren, afval, vergunningen)
• Selectie van woningtoewijzing
• Jeugdzorgmeldingen

Voorbeelden van transparantere gemeenten:

• Amsterdam: 43 algoritmes geregistreerd
• Utrecht: 40 algoritmes
• Den Haag: 32 algoritmes

Hoe Kunnen Organisaties Deelnemen?

Stap Actie Omschrijving 1. Inventarisatie Algoritmes in kaart brengen Bepaal welke algoritmes “impactvol” zijn volgens het toetsingskader 2. IAMA uitvoeren Mensenrechtentoets Verplicht voor hoog-risico systemen, aanbevolen voor impactvolle algoritmes 3. Aansluiten Registratie** Meld de organisatie aan bij algoritmes.overheid.nl4. Publiceren Invullen gegevens Vul gestandaardiseerde velden in zodat burgers kunnen begrijpen hoe het werkt 5. Actualiseren Onderhoud Houd registraties up-to-date bij wijzigingen

Wetgeving: Wat Komt Eraan?

Europese AI-Verordening (AI Act)

De Europese AI-verordening gaat gefaseerd in:

• 2 februari 2025: Verbod op bepaalde AI-systemen (zoals social scoring)
• 2 augustus 2026: Verplichtingen voor hoog-risico AI-systemen
• 2 augustus 2027: Volledige inwerkingtreding

Belangrijk verschil: De Europese databank richt zich op het productaanbod (aanbieders moeten systemen registreren vóór verkoop), terwijl het Nederlandse Algoritmeregister gaat over daadwerkelijk gebruik door overheden. Beide blijven naast elkaar bestaan.

Nederlandse Wetgeving

De Tweede Kamer heeft motie aangenomen om IAMA verplicht te stellen voor overheidsalgoritmes. Het kabinet werkt aan wetgeving, maar een concrete datum voor invoering is nog niet bekend. Begin 2026 werd verwacht dat een wetsvoorstel bij de Tweede Kamer zou worden ingediend.

Belangrijke Kanttekeningen

⚠️ Deelname is Nu Nog Vrijwillig

Hoewel de druk vanuit de Tweede Kamer en AP groot is, is deelname aan het Algoritmeregister voor gemeenten momenteel nog niet wettelijk verplicht. Veel gemeenten wachten daarom af.

⚠️ Kwaliteit Varieert Sterk

Zelfs wanneer algoritmes zijn geregistreerd, verschilt de kwaliteit van de beschrijvingen enorm. Sommige zijn zeer gedetailleerd, andere bevatten slechts een summiere omschrijving.

⚠️ Geen Echte “Keuringsinstantie”

De AP toetst niet vooraf of een algoritme “veilig” is. Ze kan alleen achteraf handhaven en sancties opleggen wanneer algoritmes in strijd zijn met de wet.

Conclusie: Kan een Bosschenaar Dit Makkelijk Inzien?

Antwoord: Ja en nee.

✅ Het systeem bestaat: Er is een centraal, openbaar en doorzoekbaar register
✅ Toegankelijk: Iedereen kan zonder inloggen op algoritmes.overheid.nl
✅ Gebruiksvriendelijk: Het register heeft een heldere structuur en zoekfunctie

❌ Incompleet: Gemeente Den Bosch heeft slechts 1 algoritme geregistreerd
❌ Geen verplichting: Meer dan de helft van de gemeenten doet nog niet mee
❌ Beperkte controle: Grondrechtentoetsen ontbreken vrijwel overal
❌ Onduidelijke status: Burgers weten niet of wat ze zien compleet is

Aanbevelingen

Voor burgers:

1. Bezoek https://algoritmes.overheid.nl/ en zoek op uw gemeente
2. Stel vragen aan uw gemeenteraad over niet-geregistreerde algoritmes
3. Vraag via de Wet Openbaarheid Bestuur (WOB) om volledige lijsten

Voor gemeenten:

1. Inventariseer alle algoritmes die impact hebben op burgers
2. Publiceer deze proactief in het Algoritmeregister
3. Voer IAMA-toetsen uit voor impactvolle systemen
4. Wacht niet op wetgeving, neem verantwoordelijkheid

Voor de volksvertegenwoordiging:

1. Maak algoritmeregistratie wettelijk verplicht
2. Koppel consequenties aan niet-naleving
3. Stel budget beschikbaar voor kwaliteitscontroles
4. Borg democratische controle op algoritmegebruik

Bronnen

• Nationaal Algoritmeregister Dashboard (januari 2026)
• Gemeente ‘s-Hertogenbosch – Algoritmeregister
• Autoriteit Persoonsgegevens – Algoritmeregistratie moet beter (juli 2025)
• Autoriteit Persoonsgegevens – Coördinatie Toezicht
• Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA)
• Digitale Overheid – Algoritmeregister
• Autoriteit Persoonsgegevens – AI-verordening
• Binnenlands Bestuur – Slechts 2% transparant (januari 2025)

Laatste update: 14 januari 2026

Wilt u meer weten over algoritmes in uw gemeente? Stel uw vraag aan uw gemeenteraad of neem contact op met de Autoriteit Persoonsgegevens.